Contraposición. República de las Ideas

Joaquín Costa Martínez

“Despensa, Escola e sete chaves ao sepulcro do Cid”

Neste ano cúmprese o centenario do falecemento en Graus provincia de Huesca, á idade de 65 anos do xurista, erudito, historiador e ensaísta , D. Joaquín Costa, o último e quizais máis importante elemento de referencia no pensamento rexeneracionista español. Doutor en Dereito e Filosofía e Letras, exerceu profesionalmente como notario, letrado de Facenda e durante un tempo a docencia. Tamén foi profesor da Institución Libre de Ensino.

Nos seus ensaios sobre a realidade española mostrouse como un intelectual critico  ligado ao krausismo. A perda das últimas colonias sumiu a España nunha profunda crise agravada por unha situación económica que tiña sumido ao país na maior pobreza á que non era allea os enormes gastos militares. Neste contexto, xurdiron voces de moi variado significado que reclamaban unha rexeneración  sendo a de Costa unha das máis críticas. Postulou a recuperación da economía e da sociedade agrarias a partir das tradicións españolas (Colectivismo agrario en España, 1898) e dunha política de fomento (Política hidráulica, 1911), como base para a reconstrución do país e a súa inserción entre as potencias europeas (Reconstrución e europeización de España, 1900).

De conviccións republicanas, fracasou no seu primeiro intento por facerse elixir deputado, acentuando desde entón a crítica ao dominio dos caciques no medio rural, que corrompía as eleccións e terxiversaba o sentido do sistema parlamentario (Oligarquía e caciquismo como a forma actual de goberno de España, 1901-02). Consciente de que os vicios caciquis eran comúns a todos os partidos do réxime da I Restauración, canalizou a súa actividade política a través de organizacións do tipo da Asemblea de Cámaras de Comercio e posteriormente a Unión Nacional. Ante a pouca eficacia destes mecanismos Costa abandono o proxecto en 1903 presentándose ás eleccións nas candidaturas de Unión Republicana pola que obtivo un escano que non chegou a ocupar polo seu  estado de saúde.

O fracaso da U.N. que lle afectou fondamente, asociouno á situación española, e á propia monarquía en “Quen deben gobernar despois da catástrofe, Reconstitución e europeización de España”, apoiada nunha espectacular enquisa, documentada denuncia da corrupción que corroía o sistema canovista, realizada desde o Ateneo de Madrid, con colaboración de personalidades como Pardo Bazan e Unamuno. Unha vez coñecida Costa foi afastado de todos os estamentos políticos do sistema.

As súas críticas ao réxime oligárquico da I Restauración, a que culpa do atraso nacional, expresaba a frustración das clases medias españolas ante a pobreza do país e a da incapacidade para dotarse dun sistema político moderno. Invoca para solucionalo a actuación persoal dun “cirurxián de ferro” capaz de desmontar  o caciquismo. Anticipa con iso  a solución autoritaria que chegaría coa ditadura de Primo de Rivera. O que motiva que relaciónese a Costa coas orixes do pensamento fascista.

Costa como resumo definitivo da enquisa (1902) elabora un programa de “ENUNCIADOS PRÁCTICOS”, case o seu testamento político, nos que mestura  grandes horizontes e algunhas preocupacións menores, case de carácter localista:

1. Cambio radical na aplicación e dirección dos recursos e enerxías nacionais (orzamento envorcado en educación, colonización interior, obras hidráulicas, repoboación forestal, investigación científica, etc.),“en suma, desafricanización e europeización de España”.

2. Reforma da educación en todos os seus graos, refacendo e refundindo ao español no molde europeo. O plan é moi detallado e nel obsérvase o sinal de D. Francisco Giner dos Ríos.

3. Abaratamento rápido do pan e da carne (aumentando a produtividade e favorecendo o creto agrícola).

4. Un sistema de novo comercio.

5. Melloramento dos camiños de ferradura.

6. Subministración de terra cultivable, con calidade de posesión perpetua e de inalienable, aos que a traballan e non a teñen propia.  Para iso propón derrogar as leis desamortizadoras relativas aos concellos, autorizando aos Concellos para adquirir novas terras, creando hortos comunais… Onde isto non baste, expropiación e arrendamento de terras….

7. Lexislación social (contrato de traballo, seguro social, caixas de retiro).

8. Sanear e europeizar nosa moeda, mediante a europeización da agricultura, da minería e do comercio, da educación nacional, da administración pública e da política, así xeral como financeira, que repoña a confianza de Europa en nós.

9. Creación dun poder xudicial digno da súa función.

10. Autogoberno local: municipalización de servizos públicos e de certas industrias ou comercios (tranvías, teléfonos, iluminación, baños, lavadoiros, forza motriz, tafonas, carnicerías, xeo, etc.).

11. Renovación do liberalismo abstracto e legalista imperante, que mirou non máis a crear e garantir as liberdades públicas co instrumento ilusorio da Gaceta. Substituílo por un neoliberalismo orgánico, ético e substantivo, que atenda a crear e alianzar ditas liberdades con actos persoais dos gobernantes principalmente, dirixidos a reprimir con man de ferro e sen tregua a caciques e oligarcas.

Un apuntamento de  “A terra e a cuestión social”

“Despois de medio século de pronunciamentos, manifestos, revolucións,  cambios de réxime e de dinastía, proclamación de Constitucións  temos o que se pedía, constitución liberal,  sufraxio universal, dereitos individuais e, con todo, seguimos o mesmo que estabamos: o pobo xeme na mesma servidume que antes, o súa mísera sorte non cambiou no máis mínimo.

E sabedes por que?  Porque esa liberdade non se coidaron máis que de escribila na «Gaceta»,  porque non se coidaron de afianzala dándolle corpo e raíz no cerebro e no estómago, promovendo unha transformación fonda da agricultura, que faga producir dobre que ao presente e diminúa o prezo das subsistencias, e, mediante a difusión da propiedade territorial, elevando aos braceiros á condición de terratenentes.  Non viron que a liberdade sen garavanzos non é liberdade. Non viron que por encima de todas as Constitucións e de todos os dereitos individuais o que ten a chave do estómago ten a chave da conciencia, e, por tanto que o que ten o estómago dependente de alleas despensas non pode ir onde quere, non pode facer o que quere, non pode pensar como quere, non pode o día das eleccións votar a quen quere; non reflexionaron que o que non sabe é como o que non ve, e que o que non ve ten que ir conducido por Lazarillo onde o Lazarillo quere levarlle, que raras veces é onde ao cego convenlle, que case sempre é onde convenlle ao lazarillo,  a revolución non puido render froito algún, quedou estéril”.

Álvaro Cunqueiro Mora

Non cemiterio antigo do seu Mondoñedo natal  como epitafio na súa tomba fica escrito “Eiqui xaz alguén, que coa súa obra, fixo que Galicia durase mil primaveras máis”. Tamén hai outra que di: “Loubado aceno a Deus que me permitiu facerme home neste grande reino que chamamos Galicia”.

Nado en Mondoñedo en 1911, foi un escritor prolífico cúa obra literaria  abrangue  o xornalismo, a narrativa, a poesía, o teatro e mesmo traballos importantes de tradución.  A súa pluma foi habitual en xornais coma o Faro de Vigo, que dirixiu, La Voz de Galicia, El Progreso e La Región entre outros. Recibe no ano 1959 o Premio Nacional da Crítica pola obra “As crónicas do sochantre”.  Acadou o Premio Nadal no ano l968 coa novela “Un home que se parecía a Orestes”. A súa poesía recollida en  “Herba aquí ou acolá” recibiu o premio Frol da Auga en 1979 ano en que tamén foi galardoado co Premio da Critica da Narrativa Galega pola súa obra “Os outros feirantes”. Entre os seus recoñecementos obtivo como xornalista, o premio “Conde de Godó”.

Foi membro da Real Academia Galega onde ingresa no ano 1961 pronunciando un  fermoso  discurso, “Tesouros novos e vellos”  que converteuse nunha peza clásica da literatura galega  contemporánea. No ano 1991, Cunqueiro foi recoñecido polo mundo cultural adicándolle o Dia dás Letras Galegas.

Durante os seus tempos compostelanos foi asiduo dos faladoiros do Café Español onde cultivou a amizade de intelectuais coma Domingo Garcia Sabell, Carlos Maside, Ricardo Carballo Calero, Torrente Ballester; Fernandez del Riego ou Xosé Eiroa.

Membro do Partido Galeguista dende os seus inicios, nembragantes  entre os anos 1937 e 1944 colabora co franquismo. En 1944 rompe coa Falanxe nun escuro incidente que provoca retireselle o carné de xornalista. A intervención de Fernández del  Riego e fundamental para que poida retomar a súas colaboración na prensa escrita a partires do ano 1946.

Segundo subliña  o profesor Henrique Monteagudo, filólogo e Secretario do Consello da Cultura Galega, coordinador do Ano Cunqueiro,  simposio celebrado en 2010 entre  Santiago, Vigo e a Coruña, foi recuperado para a literatura galega convidado por Paco del Riego e Piñeiro. “Merlín e familia” foi a primeira novela en galego publicada na ditadura», sinala Monteagudo dun autor que antes da Guerra Civil era «galeguista radical» para despois adherirse ao franquismo “sen sabermos ata que punto foi convencido ou forzado polas circunstancias ou polo oportunismo”.

Suso de Touro relata, “Cunqueiro tivo dúas duras e amargas leccións que lle partiron a vida. O golpe e a guerra foron a primeira lección: os límites da realidade, o peso grave da historia. Aquela machada decapitou á súa xerazón. Morreron ou fuxiron exiliados os indios, e Álvaro para sobrevivir fíxose vaqueiro. Para aprender esa dura lección tivo que perder algo, non sabemos o que, nese tránsito, nesa reviravolta da identidade. Sabemos que no ano 1938 xa é un vaqueiro, gasta camisa azul fascista, correaxes e bota alta. Por eses anos escribe en castelán “Historia del caballero Rafael”, coñece aos seus novos camaradas da Falanxe cultural, os cataláns que fundan a revista Destino”. Ese grupo evolucionará na posguerra ao culturalismo catalán e o editor Josep Vergés editará a Cunqueiro na Editorial Destino.

Preguntase Suso de Touro, ¿Como puido facer para integrarse nos intelectuais falanxistas que cantaban á guerra? ¿Como non había pensar nos seus compañeiros asasinados? So é explicábel nun rapaz desvalido que precisa acubillo nunha irmandade intelectual, e que a encontra nesa xeración de camaradas bébedos de historia e de fascismo: Laín, Ridruejo, Tovar, Manuel Machado, Luís Rosales, Eugenio Montes, Pemán, Torrente Ballester, Leopoldo Panero, Eugenio D’Ors, Martín de Riquer…

De Cunqueiro diría o acedo Paco Umbral , “Álvaro Cunqueiro é inagotable de ler e o que hoxe lle dá máis sentido a súa prosa é un humorismo tácito, unha graza oculta de romano ilustre que se retira á súa quinta con máis libros que coellos.  Asinou Cunqueiro ou Conqueiro, segundo os ventos políticos. Era cardeal cismático de Mondoñedo, era director de xornais, era un gran prosista en castelán e en galego, grande, gordo, cordialísimo, facundo e recatado,  dicidor e recolecto, artista. Nunca quixo saír dos seus círculos concéntricos de prosa e verso, de pobo e vila, de modo que viña a Madrid como un pai remoto das letras, como un xenio raro, e o seu libro máis famoso é “Crónicas do sochantre”, onde a prosa lírica e imaginativa chega a perigosos perfís de inverosimilitude e graza.

Cunqueiro, o home das mil e unha facianas, tantas veces posto como exemplo e modelo de escritor bilingüe, chega a afirmar que  non cre no bilingüismo: “Eu son un escritor galego, eu son un home que pensa en galego e non creo no bilingüismo: eu sosteño que hai sempre unha lingua de fondo e a miña lingua de fondo é o galego. Que eu teña máis ou menos facilidade para expresarme noutra lingua e que esta lingua sexa o castelán, esta é outra cuestión. Naturalmente un escritor que pretenda vivir da pluma non pode facelo  se escríbese soamente na lingua galega”.

En 1980, foi investido Doutor Honoris Causa pola Universidade de Santiago de Compostela. Un ano despois, na cidade de Vigo morreria este mixturador de maxia e mística, ourive do idioma, un dos grandes da lingua galega e tamen da castelan que tras de se deixou unha extensa obra florecida nos mais recónditos saberes e plena de erudición.